Justin Bieber concurreert met de Klok van Arnemuiden

© Omroep Zeeland
GOES - Repertoire
Wie nu op marktdag door Goes, Vlissingen of Terneuzen loopt, heeft een grote kans dat hij een traditioneel draaiorgelliedje hoort. Met stip op één in onze provincie staat al jaren 'De Klok van Arnemuiden'. Maar in Middelburg zijn liedjes uit de Top 40 op het draaiorgel te horen.

Ouderwets

Aan de ene kant staan de draaiorgels met ouderwetse boeken-met-gaatjes en deuntjes van vroeger. Het bekendste Zeeuwse draaiorgel is "De Sirius" van Jules van Gehlen, 70 jaar, die er vaak op dinsdag mee op de Goese markt staat en op woensdag in Terneuzen. Zijn draaiorgel is helemaal traditioneel.
Draaiorgel verandert teddybeer
Klok van Arnemuiden
's Ochtends selecteert hij de boeken die hij die dag wil draaien, het kunnen er wel honderd zijn, maar thuis heeft hij een veelvoud om uit te kunnen kiezen. "De Klok van Arnemuiden heb ik altijd bij me. Maar mensen letten eigenlijk niet op de muziek die je draait. Ze willen je wat geld geven of niet. Zo gaat dat."Computer
Aan de andere kant staan draaiorgels die door een computer worden aangestuurd. Die kunnen onmiddellijk een kersvers Top-40-nummer laten horen. Zoals bij Peter Dekker (43), op donderdag en zaterdag orgeldraaier op de Markt in Middelburg. Vijftien jaar geleden bouwde hij zijn orgel als eerste in Nederland om. De Klok van Arnemuiden kreeg daarmee concurrentie van Justin Bieber.
Draaiorgel verandert kappen
Teddybeer
"Ik maak nu gebruik van een heel klein computerkastje, dat alles in werking zet en ervoor zorgt dat de muziek te horen is. Er werd volgens Dekker in het begin heel erg lacherig over gedaan. "Mensen zeiden dat ik een nep-orgel had of dat m'n orgel een cd was geworden. Maar dat is helemaal niet waar. Het is nog steeds hetzelfde geluid. En iedereen doet het tegenwoordig."
Revolutie
Het gaat om kleine maar duidelijk hoorbare revolutie in het draaiorgelrepertoire en die revolutie komt uit Zeeland. Want de belangrijkste Nederlandse draaiorgelmuziekarrangeur, Tom Meijer, is een Goesenaar. Hij begon veertig jaar geleden met dit werk en maakte toen alleen traditionele boeken. Nu maakt hij ook de MIDI-bestanden die de moderne orgeldraaiers met computers gebruiken. Meer dan honderd Nederlandse en buitenlandse draaiorgels spelen dagelijks zijn arrangementen. Hij heeft duizenden draaiorgelboeken afgeleverd, waarvan de meeste op basis van bestaande muziek, maar hij componeert zelf ook.
Noteur
Zijn beroep heet officieel 'noteur', degene die bepaalt welke noot waar moet komen. Hij tekende de patronen met de hand in de orgelboeken, waar later in een fabriek de gaten in gemaakt werden. Hij is nog steeds noteur, maar maakt nu op een computer de bestanden. Het resultaat is precies dezelfde karakteristieke draaiorgelklank met véél pijpen, bekkens, trommels en hier en daar een belletje of een castagnette. En werken met de computer gaat veel sneller en daardoor kunnen nummers die nu in de Top 40 staan al direct voor het draaiorgel geschikt gemaakt worden.
© Omroep Zeeland
Makkelijk en goedkoop
Aan de techniek van het draaiorgel zelf is niet zo veel veranderd. De ventieltjes die de lucht uit de blaasbalg naar hun instrumenten doorsturen worden voortaan bediend door elektromagneten. Omdat het nu makkelijker en goedkoper is om nieuwe muziek voor draaiorgel te schrijven, wordt er ook meer nieuwe muziek geschreven.
Functies
Van oudsher waren er in de draaiorgelboekproductie drie functies: de arrangeur, de noteur en de kapper. De arrangeur was in de draaiorgelfabriek de man of vrouw die de muziek voor ieder orgel apart muzikaal verantwoord arrangeerde. Ieder orgel had zijn eigen omvang en registers en dus moest een orgeldraaier verplicht de draaiorgelboeken nieuw kopen: tweede hands boeken paste namelijk niet.
Noteur
Dan kwam na de arrangeur de noteur, degene die de noten overzette in het vereiste patroon. Maar dan op lange stroken papier uitgetekend. Met dat papier ging uiteindelijk de kapper aan de slag: degene die met een scherp beiteltjes de nootjes, dat wil zeggen de gaatjes, in het karton kapte. En dat ziet er zo uit... 
© Omroep Zeeland
Verschil
Kun je het verschil horen tussen een draaiorgelliedje uit een boek of eentje uit de computer? Misschien, als je een scherp oor hebt voor de traditionele opbouw van melodieën waarvan men in een draaiorgel gebruik maakt. Dat is het gevolg van een praktisch probleem. Boeken mogen niet te veel gaatjes bij elkaar in de buurt hebben, dan valt zo'n blad gauw uit elkaar.

Arrangeren

Dus draaiorgelboeknoteurs zijn altijd gedwongen geweest de tonen allemaal met voldoende onderbrekingen te arrangeren, zodat er steeds wat bruggetjes in het karton overblijven. Met computerbestanden hebben ze die beperkingen niet meer. Maar een gewone draaiorgelmuziekliefhebber zal dat subtiele verschil niet horen. 
Fascinatie
Maar zien kun je het verschil wel. Zeker de mensen die de achterkant van een draaiorgel mooier vinden dan de voorkant. Want aan de achterkant gebeurt het echte werk. Daar heb je het krimpende boek aan de rechterkant en het groeiende boek aan de linkerkant. Zo'n boek waarvan de bladen om en om gevouwen zijn, die als een ketting door het orgel wordt getrokken.
© Omroep Zeeland

Computer

Als je goed keek kon je de melodietjes die komen gaan al in het gaatjespatroon voorspellen. Zo fascinerend is een computer niet. En het was trouwens ook die fascinatie voor het mechanisme van de draaiorgelboeken dat Tom Meijer destijds, veertig jaar geleden, op het spoor van de draaiorgelmuziek zette. Het is maar de vraag of dat met een computertje in de orgelkast ook was gebeurd.