Eerbetoon aan een 'bevlogen, sociaal en betrokken mens' uitgebracht

© Beeldbank Zeeland
Jan Lemaire Jr. werd in Zeeland bekend als toneeladviseur en begeleider van amateurtoneelgezelschappen. De oorlogstijd was voor hem traumatisch, bijna de hele Tweede Wereldoorlog zat hij gevangen in kampen. Over die tijd schreef hij het boek Mannen In Zebra dat decennia op de plank bleef liggen.
"Het was binnen de familie bekend dat dit boek er was. Ik kreeg het van mijn oma die zei dat ik er later wat mee moest doen. Nu was de tijd daar", zegt Mischa die zijn opa bij leven nooit heeft gekend. In 1960 overleed Jan Lemaire jr. op 53-jarige leeftijd in Middelburg.

Toneelwereld

Zijn opa was voor, tijdens en na de oorlog een bekende in de toneelwereld. Na de bevrijding las hij op het podium weleens voor uit het boek, maar dat deed hem te veel. "Mijn oma zei tegen me: over een aantal jaar moet er maar wat mee gebeuren." De uitgave is volgens de familie een eerbetoon aan een 'bevlogen, sociaal en betrokken mens.'

Verschrikkingen in het kamp

Het lezen van het boek bracht opa en kleinzoon dichter bij elkaar. "Het is net alsof je naast hem loopt. Het is zo helder geschreven waardoor het goed is te visualiseren. Hij beschrijft de verschrikkingen, dat raakt enorm."
Jan Lemaire Jr. werd op 7 oktober 1941 op straat in Amsterdam gearresteerd. Hij was actief voor de Communistische Partij en speelde toneel. Hij werd opgesloten in Kamp Amersfoort waar hij de gevangenen ging entertainen. Zo was er de kerstvoorstelling, waarbij een voorstelling op een tafel achter een van de barakken werd gespeeld. Dat moest in het geniep, een aantal gevangenen stonden op de uitkijk.
Het volgende kamp voor Lemaire werd Sachsenhausen, 35 kilometer van Berlijn. Hij zette een broodprogramma op zodat andere gevangenen voldoende te eten hadden. En weer was daar het toneel: in het geheim werden 'Hollandse Avonden' gehouden in de barakken.
Tijdens regie
Tijdens regie © Beeldbank Zeeland
Lemaire schrijft over de verschrikkingen in de kampen. Hij moest doden naar een kelder brengen, er was honger, dwangarbeid en gevangenen werden mishandeld. Er was veel solidariteit onderling, iets wat Lemaire tot in detail beschrijft.
Toen de Russen Berlijn bereikten werden de kampen door de Duitsers verplaatst. Dit werden dodenmarsen. De gevangenen moesten lopen en wie niet meekon of wilde overleed ter plekke. Lemaire liep dagenlang en werd samen met de anderen bevrijd toen de stoet Amerikaanse troepen tegen het lijf liep.

Driemaal is scheepsrecht

Dat we vandaag de dag het boek van Lemaire kunnen lezen is bijzonder. Lemaire startte in april 1944 met schrijven. Dat boek met notities kwam in handen van een SS-officier, maar die gaf het wonderbaarlijk terug aan de schrijver. "De man kon het niet lezen en vroeg wat er stond," zegt Mischa.
Zijn opa besloot het boek veiligheidshalve te verbranden en begon daarna opnieuw. Die versie raakte verloren bij een bombardement. Lemaire is nadien voor de derde keer begonnen met schrijven en dat manuscript werd het boek.
Ondanks dat er al veel geschreven is over het leven in de concentratiekampen waren sommige historici verrast door wat ze lazen in het boek Mannen In Zebra. Eddy van der Pluijm van de Werkgroep Documentatie Kamp Amersfoort zegt: "Een erg indrukwekkend verhaal. Van historische waarde om dat er weinig bewaard is gebleven uit de vroege periode van Kamp Amersfoort." Dik de Boef van het Internationaal Sachsenhausen Comité noemt het een 'indrukwekkende getuigenis.'
Kleinzoon Lemaire zegt dat het boek enorm raakt