Nieuw gemeentelijk vaccinatiebeleid is in Zeeland mislukt

Het leek ideaal: een wet die de gemeentebesturen zelf verantwoordelijk maakt voor het op peil houden van kindervaccinaties. Om ernstige en soms dodelijke besmettelijke ziekten overal van heel dichtbij te bestrijden. Omroep Zeeland heeft onderzocht wat de Zeeuwse gemeentebesturen ermee deden. Samengevat: niets.
Inentingen zijn er voor verschillende leeftijdsgroepen
Inentingen zijn er voor verschillende leeftijdsgroepen © ANP
Door Joost van Leeuwen
De nieuwe wet maakte dat het opkrikken van kindervaccinaties, zoals tegen polio, mazelen, kinkhoest, bof, rode hond en hepatitis een gemeentelijke verantwoordelijkheid is. Wordt er ergens te weinig ingeënt - met gevaar voor de groepsimmuniteit - dan is die gemeente verplicht de GGD in haar regio aan het werk te zetten.
Het lijkt wat dat betreft op het handhaven van verkeersregels. Lagere overheden hebben ook daarin geen vrijheid om er anders over te denken. Gemeenten met bijvoorbeeld een groot reformatorisch bevolkingsdeel zijn net als de andere verplicht een actief vaccinatiebeleid te voeren.

Excuus

Voor wat betreft Zeeland is die nieuwe wet mislukt. Als er één provincie is waar de gemeentebesturen en de GGD vanaf 2019 juist harder moesten gaan lopen dan de rest van Nederland, dan is het wel Zeeland met zijn vele vaccinatieschuwers.
Alleen Veere heeft er onderzoek naar laten doen, maar geen andere gemeente heeft zelfs die extra stap gezet. Er werd in geen enkele gemeente een campagne opgezet, al was het maar een kleintje. Wat is hun excuus? De Zeeuwse GGD adviseerde telkens dat aparte acties niet nodig zijn en/of ook niet mogelijk zijn.
Mazelen Kinderopvang
Prik tegen mazelen © Omroep Zeeland
De GGD is de Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst, die met geld van de gemeenten en in opdracht van de gemeenten de publieke gezondheid moet bewaken. Preventie en inentingen horen daarbij. Kindervaccinaties zijn een taak van het GGD-onderdeel Jeugdgezondheidszorg (JGZ).

Diep in het rood

De vaccinatiegraad is bij ons net als veel andere regio's aan het zakken van het veilige groen naar het risicovolle oranje, maar in Zeeland duikt deze nog eens ver onder het Nederlandse gemiddelde. Dat komt vooral door Borsele, Tholen en Reimerswaal waar de metertjes diep in het rood staan. Hier is de toestand nog slechter dan in Burkina Faso, schrijft de PZC.
Dat springt het meest in het oog bij de percentages kinderen van twee jaar dat geen enkele vaccinatie heeft gekregen. Alleen op Schouwen-Duiveland, in Hulst en in Kapelle is er sinds 2017 een verbetering zichtbaar.
Bovenstaande grafiek geeft percentages weer en laat dus de verhoudingen tussen de gemeente zien.
In absolute cijfers: bij de start van 2017 kropen er in Zeeland 367 peuters rond, tien procent van alle peuters, die inmiddels wél twee kaarsjes hadden mogen uitblazen maar die nog geen enkele prik hadden gekregen. Precies zes jaar later, bij de start van dit jaar, ging het om 434 Zeeuwse kinderen van twee die helemaal geen inenting kregen. Dat is twaalf procent van het totaal.

Zeeland zal niet de enige zijn

Het is niet zo dat het gebrek aan initiatief bij de Zeeuwse gemeenten de schuld is van de steeds verder weg zakkende vaccinatiegraad. Staatssecretaris Maarten van Ooijen (CU) van Volksgezondheid wijst andere oorzaken aan. Dat lees je verderop. Je kunt evenmin stellen dat het een typisch Zeeuws probleem is. De kans is aanwezig dat ook buiten Zeeland veel wethouders lauw zijn als het gaat om lage prikcijfers in hun gemeente.
Het ministerie van Volksgezondheid laat weten dat het de gemeenten op dit punt niet controleert, dus er ook niets zinnigs over kan zeggen. Wat Omroep Zeeland ervan weet, is alleen wat de Zeeuwse gemeenten hebben gedaan (of niet gedaan).

Wat doet jouw gemeente?

We hebben het ze gevraagd en de antwoorden van iedere gemeente kun je aanklikken op onderstaande kaart. Alleen de gemeente Noord-Beveland liet niets van zich horen.
Je leest dan bijvoorbeeld dat Terneuzen en Sluis zeggen dat hun cijfers in werkelijkheid iets beter kunnen zijn dan het nu lijkt, omdat een aantal kinderen op school in België een inenting zal hebben gekregen. Maar hoeveel kinderen dat zijn, weet niemand. Verder hebben ze in die gemeenten geen acties ondernomen.

Ruggespraak

In Middelburg is in april 2019 met zeer brede steun in de gemeenteraad een motie aangenomen die de wethouder aanspoort tot snelle actie tegen de lage inentingscijfers. Resultaat: een half jaar later zei het college van burgemeester en wethouders (B&W) dat het ruggespraak met de GGD had gehad en dat er daarom geen acties werden ondernomen.

Alleen Veere

Alleen de gemeente Veere heeft helemaal in het begin door de GGD Zeeland een analyse laten uitvoeren. Dus een studie naar het probleem. Conclusie van de analyse: het opstellen van een plan van aanpak is niet noodzakelijk. Terwijl de vaccinatiegraad hier, als het gaat om bof, mazelen en rode hond, in 2019 al overduidelijk te laag was om groepsimmuniteit te hebben. Sindsdien is die verder gezakt.
Maar Veere heeft tenminste het voordeel dat de vaccinatiegraad afgezet tegen het zeer slechte Zeeuwse gemiddelde nog steeds betrekkelijk hoog is. En in deze gemeente wonen veel reformatorische mensen en het zou erg moeizaam worden om die groep vaccinatie-twijfelaars aan te pakken om het percentage nog hoger te krijgen.

Alle prikken voor kinderen op een rij

Alle inentingen in dit artikel maken deel uit van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). Het is inmiddels een lijst van twaalf vaccinaties voor kinderen. Soms zitten er meer vaccins in één prik. Voor ouders heeft het RIVM een overzicht gemaakt. Voordat een bepaalde prik in die lijst wordt opgenomen zijn er jaren van onderzoek en ontwikkeling vooraf gegaan.
In bijna alle gemeenten en voor bijna alle prikken geldt dat de lijn langzaam omlaag gaat, maar in het allerlaatste jaar helemaal naar beneden tuimelt.

Doe-het-zelf grafiek

Om het complete Zeeuwse overzicht van alle RVP-inentingen te zien - per jaar, per gemeente, per leeftijdsgroep en per inenting - gebruik dan de doe-het-zelf grafiek op deze extra pagina. De zwarte lijn is die van het Nederlandse gemiddelde en de andere lijnen zijn van de Zeeuwse gemeenten. Die kun je zelf uitkiezen.

Anonieme prikken

De vrije val in het laatste jaar kan voor een klein deel veroorzaakt zijn door de mogelijkheid die ouders in 2022 kregen hun kind wel te laten prikken maar die prik niet te laten registreren. Een soort anonieme prik dus. Die anonimiteit wordt door de GGD gebruikt als een van de argumenten richting de gemeentebesturen om geen actie te ondernemen. Want de GGD veronderstelt dat de prikpercentages in Zeeland beter zijn dan ze lijken.
Dat kan wel zo zijn, maar het kan de slechte cijfers, ver onder de negentig procent, in grote delen van Zeeland niet verklaren. Zelfs mét de ongeregistreerde prikken, wordt de 90 procent vaccinatiegraad niet gehaald.

Negentig procent

Die negentig procent ingeënt moet volgens het RIVM het algemene streven zijn om groepsimmuniteit te verkrijgen. Als te weinig kinderen in een kinderopvang of in een school ingeënt zijn lopen ze daar een hoger risico op een uitbraak. Dan is er geen sprake meer van groepsimmuniteit. Kijk naar dit filmpje voor een korte uitleg van dat begrip.

Mazelen

Het kan nog strenger dan negentig procent. Voor de zeer besmettelijke mazelen wordt bijvoorbeeld 95 procent als veilige ondergrens aangehouden. In een dorp met duizend kinderen moeten minimaal 950 van die kinderen de BMR-inentingen (combiprik tegen bof, mazelen en rode hond) hebben gehad. Geen van de dertien Zeeuwse gemeenten bereikt dat percentage. Ook de betrekkelijk veilige gemeenten Kapelle en Veere niet.
Groepsimmuniteit heeft als voordeel dat kinderen die, vaak om principiële redenen van de ouders, niet zijn gevaccineerd, in de school en op het speelplein toch worden beschermd, namelijk door de kinderen om hen heen die wel zijn geprikt.
Wanneer de vaccinatiegraad lager is dan die veilige ondergrens dan wordt de kans groter dat één besmet kind andere niet-gevaccineerde kinderen aansteekt. De virusziekte slaat vervolgens makkelijk over op niet-ingeënte broertjes en zusjes thuis en zo grijpt die verder om zich heen. Tijdens een mazelenepidemie op Tholen overleed in 2013 een meisje aan de mazelen.

Polio

Voor kinkhoest, tetanus en voor polio (vroeger kinderverlamming genoemd) heb je vanaf 90 procent groepsimmuniteit. Inenten tegen bijvoorbeeld polio is in Nederland (anders dan België en veel andere Europese landen) niet verplicht.
Ga met de muis over de grafiek voor de percentages. Alle Zeeuwse gemeenten scoren onder het Nederlandse gemiddelde. Alleen Vlissingen blijft aan de veilige kant van 90 procent.
Voor andere ziekten is die veilige ondergrens niet exact bepaald, maar een RIVM-woordvoerder noemt hier ook 90 procent als een over het algemeen gewenst inentingspercentage. Maar vooral: hoe hoger hoe beter. Alleen voor difterie wordt er een lager percentage gehanteerd, bij die ziekte volstaat een vaccinatiegraad van 70 procent.
GGD zegt dat er vooralsnog geen met het coronavirus mensen in Zeeland zijn
Het kantoor van de GGD Zeeland in Goes © omroep zeeland
Wat is het verweer van de GGD Zeeland? Zoals gezegd onder het kopje 'Anonieme prikken' veronderstelt de GGD dat de problemen kleiner zijn dan ze lijken, vanwege de nieuwe mogelijkheid om anoniem te prikken. En de Zeeuwse GGD voegt eraan toe, dat het onmogelijk is om vat te krijgen op de groepen antivaxers in onze samenleving. Wie zijn die mensen, hoe komen ze aan hun overtuigingen en welke argumenten moet je gebruiken om ze hun kinderen toch te laten vaccineren? De GGD vindt het lastig. Lees hier de volledige reactie.
In de reactie aan Omroep Zeeland stelt de GGD dat er weinig bewezen, effectieve methodes zijn om een vaccinatiecampagne te voeren. Dat is trouwens ook het argument van Reimerswaal om geen campagne te voeren. In het Zuid-Hollandse Gorinchem, dat lees je straks, denken ze daar anders over.

GGD zelf

Er zijn weliswaar geen gemeentelijke campagnes maar dat wil niet zeggen dat de GGD zelf niets doet aan vaccinatiepromotie. Er zijn posters en gesprekken met ouders op de consultatiebureaus. Ook wordt inenten aangemoedigd via de eigen website, via social media, op beeldschermen in de wachtkamers op GGD-locaties. Deze maand nog is door de GGD Zeeland de inenting voor 14-jarigen tegen de meningokokkenbacterie onder de aandacht gebracht.

Wie zijn die anti-vaxers?

Demissionair staatssecretaris Maarten van Ooijen (CU) van Volksgezondheid, verantwoordelijk voor de kindervaccinaties, weet evenmin hoe de nieuwe antivaxers eruit zien. Maar hij gaat die onwetendheid aanpakken, schreef hij begin dit jaar aan de Tweede Kamer. Hij kondigde een groot onderzoek aan, met als naam SocioVax, om die groeperingen in de samenleving in beeld te brengen die (steeds vaker) nee zeggen tegen prikken.
Staatssecretaris Maarten van Ooijen (CU) van Volksgezondheid
Staatssecretaris Maarten van Ooijen © Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Traditioneel hebben we in onze provincie te maken met reformatorische bevolkingsgroepen van wie een deel de overtuiging heeft dat vaccineren indruist tegen Gods wil. En ook in Zeeland zijn er aanhangers van de antroposofie (er staat een antroposofische Vrije School in Middelburg) die vinden dat mensen voor hun gezondheid geen vaccins nodig hebben.

Paradoxaal

Daar zijn, mede onder invloed van de protesten tegen de coronamaatregelen, veel antivaxers bijgekomen. "Mensen zijn een beetje prikmoe", zegt staatssecretaris van Ooijen. Maar zijn voorganger en partijgenoot in die functie, Paul Blokhuis, was al vóór de coronapandemie bezorgd over de groeiende antistemming onder delen van de bevolking. "Hierbij treedt een paradoxaal effect op: juist doordat de meeste infectieziekten nauwelijks meer zichtbaar zijn, neemt ook het geloof in nut en noodzaak van vaccinatie in de samenleving af", schreef Blokhuis in 2018 aan de Tweede Kamer.

Lage status

Het gemor her en der over de coronamaatregelen, dat daarna volgde, heeft de kindervaccinaties ook geen goed gedaan. De huidige staatssecretaris vermoedt dat de nieuwe anti-vaxers vaak ook mensen zijn met een lage sociaal-economische status (SES), maar het SocioVax-onderzoek moet meer duidelijkheid te geven.
Protest tegen coronamaatregelen in november 2020 in Goes
Coronaprotest, Goes 2020 © OZ
De vraag naar onderzoek sluit aan op de conclusies van de thesis uit 2019 van Laure ter Stege van de Erasmus Universiteit Rotterdam naar de uitvoering per gemeente van de nieuwe wet. Als praktijkvoorbeeld noemt ze onder meer Gorinchem, een centrumgemeente in een reformatorische regio, vergelijkbaar met Goes.

Aparte afzenders

De beleidsmakers daar stelden ze eerst alle anti-vaxers in beeld wilden brengen, voordat ze benaderd konden worden. Want voor iedere groep, zeiden ze in Gorinchem, moet je een andere afzender van de vaccinatie-boodschap hebben.
Reformatorische mensen hebben veel vertrouwen in de overheid, dus mag de boodschap van het gemeentebestuur komen, om geloofwaardig te zijn. Zoals een wethouder die zijn/haar eigen kinderen - maar dan ingeënt - als voorbeeld laat zien. Maar andere antivaxers wantrouwen de overheid juist, dus moet je aan die ouders het verhaal door iemand anders laten vertellen.

Schrijnende voorbeelden

Gorinchem signaleert hetzelfde als de vorige staatssecretaris, Blokhuis, namelijk de groeiende opvatting van mensen dat vaccineren tegenwoordig overbodig zou zijn. In die zin: de stad had als plan om in een campagne aan de mensen te laten zien, aan de hand van schrijnende voorbeelden (overlijden of een blijvende ziekte) die er nog steeds in de wereld zijn, wat het voor een kind kan betekenen om niet te zijn gevaccineerd.
En wat Gorinchem ook deed, en wat bijvoorbeeld Goes ook kan doen: een priklocatie openen waar ouders uit streng-protestantse buurgemeenten, zonder dat ze door de kerkgenoten gezien worden, met hun kinderen terecht kunnen.
En toen kwam corona. Ook de vaccinatiepercentages in Gorinchem zijn gezakt. Maar nog steeds aanzienlijk beter dan de Zeeuwse resultaten.
Raad Spetter openbaar
Gemeenteraad Tholen © Omroep Zeeland
De acute fase van de coronapandemie is voorbij en deze nieuwe wet is inmiddels bijna vijf jaar van kracht. Dat er in de Zeeuwse gemeenten tot nog toe niets mee gedaan wordt, hoeft niet alleen aan de stellingname van de GGD Zeeland te liggen. De partijen in de dertien gemeenteraden, die de baas zijn over de GGD, zouden op z'n minst zelf de motivatie kunnen tonen om het probleem aan te pakken.

Geen 'vaccinatiepropaganda'

Omroep Zeeland heeft de verkiezingsprogramma's doorgelezen van 106 partijen die vorig jaar deelnamen aan de raadsverkiezingen. Want we zochten naar een tekst - hoe kort ook - over de lage vaccinatiegraad en wat die partijen er de komende vier jaar tegen willen doen. Alleen FvD, SGP en CU blijken er een paar woorden aan te schenken, niet eens in iedere gemeente.
De FvD stelt zich in de betreffende gemeenten op als fel tegenstander van 'vaccinatiepropaganda' door de overheid. Toch lijkt het erop alsof de partij van Thierry Baudet dit alleen bedoelt in de context van de coronapandemie, die vorig jaar nog actueel was.

Geen opdracht aan de GGD

De SGP op Tholen is in haar verkiezingsprogramma ronduit tegen gedwongen vaccinaties. Maar alle RVP-prikken zijn geheel vrijwillig en over dat punt - hoe haal je ouders over om vrijwillig hun kinderen te laten inenten? - schrijft de Thoolse SGP niets.
Iets meer standpunt is zichtbaar bij de reformatorische partijen in Goes. De combinatiepartij SGP/CU in Goes schrijft: "Wat betreft de gezondheidsvoorlichting en -opvoeding nemen we voorzichtigheid in acht met de verschillen in levensovertuiging. Het gemeentebestuur dringt er daarom bij de GGD op aan hiermee rekening te houden."
Dat klinkt niet als een opdracht aan de Zeeuwse de GGD om de vaccinatiegraad te verhogen.